भौतिक आँखाले आन्तरिक प्रकाश देख्न सकिँदैन

बाहिर संसारमा विभिन्न प्रकारका वस्तुहरु रहेका हुन्छन्, सूर्यको प्रकाश परेपछि ती वस्तुहरु प्रकाशित हुन्छन् । हामी आँखाले ती बाहिरी वस्तुलाई देख्न सक्छौं । घाम लागेका बेला या बाहिर अरु कुनै कारणले उज्यालो भएका बेला आँखा भए हामी ती वस्तुहरु देख्न सक्छौं ।
तर अलिकति गहिरिएर हे¥यौं भने आँखाले मात्रै पनि देखिँदैन । हाम्रो आँखाले देखिराखेको छ तर चेतना या हाम्रो थाहा पाउने क्षमता चाहिँ कतै अन्यत्र गएको छ, अरु कुनै विषयमा रुमल्लिइरहेको छ भने हामी आँखाले देखेर पनि देख्दैनौं । आँखाले ट्वाल्ल हेरेर मात्रै पनि कुनै कुरा देखिन्न । त्यसलाई देख्न होस चाहिन्छ । हामी सजग हुन जरुरी छ । त्यो वस्तुप्रति हामी सजग भयौं भने देख्छौं नत्र देख्दैनौं । यही सजगतलाई नै चेतना भनिन्छ । र, असली प्रकाशचाहिँ यही चेतनाको प्रकाश नै हो । चेतनाको प्रकाश छ भने सूर्यको प्रकाश नभए पनि हामी बोध गर्न सक्छौं, अनुभव गर्न सक्छौं ।
 
 
हामीमा होस छैन भने केही पनि अनुभव गर्न सक्दैनौं । बेहोस भएको व्यक्तिले सूर्यको प्रकाश भएर पनि केही थाहा पाउँदैन । त्यसैले यो होस या चेतना अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । चेतनाको प्रकाश जसमा छ उसले मात्रै थाहा पाउँछ । एउटा थाहा पाइने विषयहरु हुन्छन्, अर्को थाहा पाउनेवाला हुन्छ । त्यो थाहा पाउनेवाला चाहिँ पूर्ण प्रकाश हो । जसले थाहा पाउँछ त्यो प्रकाश हो, जसले थाहा पाउँदैन, त्यो अन्धकार हो ।
 
 
 
अब के थाहा पाउने त ? एउटा थाहा पाउने विषयहरु बाहिर छरपष्ट छन् । अनगिन्ति विषयहरु बाहिर छन् । जस्तो– डाक्टरले शरीरको विषयमा थाहा पाउन सक्छ, किनभने उसका लागि शरीरका प्रत्येक अङ्ग प्रकाशित छन् । यसो नाडी छामेरै बिरामीलाई यो रोग लागेको हो भन्ने थाहा पाउँछ । किनभने उसलाई त्यसको ज्ञान भएरै नै थाहा पाएको हो । तर, डाक्टर बाहेक अर्को विधा पढेको मानिसले नाडी छामेर बिरामीको रोग पत्ता लगाउन सक्दैन । किनभने उसलाई त्यसको केही ज्ञान नभएरै पत्ता लगाउन नसकेको हो । त्यस्तै, एउटा इन्जिनियरले अलिकति जमिन हे¥यो भने उसले यहाँ यो आकारमा यस खालको संरचना बनाउन सकिन्छ भनेर परिकल्पना गर्न सक्छ तर अर्को विधाको मान्छेले सक्दैन । यी बाह्य विषयहरु हुन्, जहाँ हाम्रो ध्यान या थाहा पाउने क्षमतालाई लगाउन सक्छौं ।
 
अर्को, आन्तरिक विषयहरु पनि हुन्छन् । हामीसँग विचार छ, मन छ, इच्छाहरु छन्, बुद्धिमता छ । त्यस्तै, हामीसँग भाव छ, सद्गुण–अवगुणहरु छन् । यी आपूmभित्र नदेखिने गरी रहेका तर अनुभव गर्न सकिने विषयहरुमा सूर्यको प्रकाश पर्दैन । र हाम्रो भौतिक आँखाले पनि तिनलाई देख्न सकिँदैन । तर, हामी भित्र रहेका यी आन्तरिक विषयहरुलाई चेतनाको प्रकाशले भने भलिभाँती देख्छ । आन्तरिक विषयहरुमा चेतनाको प्रकाश प¥यो भने ती सबै विषयहरु स्पष्ट हुन्छन् । मसँग यस्ता–यस्ता विचार छन् भनेर अरुलाई देखाउन नसके पनि चेतनाको प्रकाशबाट आपूmले यी विषयहरुको बोध गर्न सकिन्छ ।
 
 व्यक्ति स्वयंको चेतनाले काम गरेपछि आपूmभित्र रहेका विचार, गुण–अवगुण, भाव, बुद्धिमता आदि सबै प्रकाशित हुन्छन् ।
यहाँ व्यक्ति स्वयंको चेतनाले मात्रै काम गर्छ । एउटा व्यक्तिभित्र रहेको गुण, अवगुणहरुलाई उसैको चेतनाले देख्न सक्छ भने अर्को मान्छेभित्र रहेका गुणहरुलाई फेरि सम्बन्धित व्यक्ति स्वयंले मात्र देख्न सक्छ । एउटाको चेतना अर्को व्यक्तिको भित्र प्रवेश गर्दैन । र जसको चेतना प्रकाशित हुन्छ, त्यसैको भित्र रहेका वस्तुहरु प्रकाशित हुन्छन् । यसरी चेतनाको प्रकाश अत्यन्त निजी हुन्छ र कसैको पनि मन, बुद्धि, विवेक, विचार, भावभित्र सूर्यको प्रकाश पर्दैन र सूर्यको प्रकाशले काम गर्दैन ।
 
 
बाह्य चेतना पनि निजी हुन्छ । किनभने कुनै पनि वस्तुलाई तपाईंले फरक हेर्नुहुन्छ र मैले फरक हेर्छु । एउटै वस्तुको रुप, रङ हेराइमा फरक हुन्छ । एउटै वस्तु मैले हेर्दा राम्रो देख्छु, तपाईंलाई मन नपर्न पनि सक्छ । तपाईं र मैले हेर्ने दृष्टिमा फरक भएरै यस्तो हुने गरेको हो । मेरो थाहा पाउने क्षमतामा मेरो भित्रको भाव, विचार मिसिएको हुन्छ भने तपाईंकोमा पनि त्यस्तै हुन्छ । त्यसैले दृष्टिअनुसारको सृष्टि पनि फरक हुने नै भयो ।
 
 
यसरी एउटा बाह्य विषयहरु हुन्छन्, अर्को आन्तरिक विषय पनि हुन्छ । अहिले अधिकांश मानिसहरुलाई बाहिरको कुरा त थाहा छ । बाहिर आँखाले देख्ने विषयचाहिँ थाहा छ तर आँखाले नदेखिने आपूmभित्रैको विषयचहिँ अधिकांशलाई थाहै छैन । न उनीहरुलाई म कति नराम्रो मान्छे हुँ भन्ने थाहा छ । न कति राम्रो मान्छे हुँ भन्ने नै थाहा छ । आपूm राम्रो या नराम्रो अर्काले भनिदिनुपर्छ । आन्तरिक विषयमा अर्काले गरिदिएको टिप्पणीको कुनै अर्थै छैन ।
 
 
त्यसैले अहिले अधिकांश मानिसहरुमा बाहिरका विषयहरुमा चेतना गइराखेको छ । तर अब बिस्तारै त्यो चेतनालाई आन्तरिक विषयहरुमा फर्काउनुपर्छ । बाहिर गएको विषयलाई आपूmतिर फर्काउन थालियो भने आप्mनो मन, बुद्धि, विचार, गुण, अवगुणलाई जान्न थालिन्छ र एकदिन एउटा यस्तो क्षण आउँछ कि तपाईंले जान्नुपर्ने विषयहरु बाह्य हुन् या आन्तरिक हुन् भन्ने प्रस्ट हुन्छ ।
 
 
चेतनालाई पहिले टर्चलाइटजस्तो बनाएर एउटा विषयमा मात्रै लगाइन्थ्यो भने अब त्यही चेतनालाई फर्काएर समग्र विषयलाई एकैपटक बराबर जान्न थालिएपछिको अवस्था या सबै विषयमा एकैपटक चेतना प्रकाशित हुने अवस्थालाई समाधि भनिन्छ । जसको चेतना सबैप्रति समान हुन्छ । यो तेरो, यो मेरो, यो राम्रो, यो नराम्रो, यो ठीक, यो बेठीक, यो सुख, यो दुःख जस्ता सबै विषयमा जसको मन समान हुन्छ, अथवा जसको विचार समान हुन्छ, त्यही अवस्थालाई समाधि भनिन्छ । समाधिको स्थिति धेरै लामो समय नहोला तर जति समय समाधिमा रहिन्छ, तेरो, मेरो, आग्रह, पूर्वाग्रह भन्ने नै रहँदैन । समग्रलाई थाहा पाएर आनन्दमा वशीभूत हुन पुगिन्छ । यही समाधिको स्थितिलाई हाम्रा ऋषिहरुले साक्षी भनेका हुन् ।
 
 
शुरुमा आफ्नो थाहा पाउने क्षमता इच्छामा मिसिएको हुन्छ, त्यसकारण म को हुँ भन्दा इच्छा हुँ कि जस्तो लाग्छ । मन नै मै हुँ कि भने जस्तो लाग्छ । त्यही मन नै म हुँ भनेको कारणले अहंकारलाई हामी आप्mनो स्वरुप ठान्छौं । तर एकदिन जब इच्छाहरुबाट अलग हुने स्थिति या समानताको स्थिति आउँछ, तब साक्षी या समाधि हुन्छ । यस्तो अवस्थामा पुगेपछि राम्रो–नराम्रो भन्ने केही पनि बाँकी रहँदैन ।
 
 
यहाँबाट व्यक्ति पूर्ण बोधमा जान्छ । आप्mनो थाहा पाउने क्षमतामै स्थिर रहन्छ । थाहा पाइने विषयमा नगएर विषयातीत हुन पुग्छ, यो बोधमा जब व्यक्ति स्थिर हुन्छ, त्यस्तो अवस्थामा परम आनन्द प्राप्ति हुन्छ । अहिले हामीलाई त्यो अलौकिक आनन्दमा पुग्न हाम्रा इच्छाहरुले रोकेका छन् । हाम्रा अनियन्त्रित विचारहरुले रोकेका छन् । जब व्यक्ति अनियन्त्रित इच्छा, अनियन्त्रित विचारहरुबाट अलग हुन्छ, तब परम आनन्दमा पुग्छ । उसले जन्म–जन्मको थकाइ मारेको अनुभूति गर्छ । यो थकाइ चाहिँ इच्छाहरुको रहेछ । एउटा इच्छा, अर्को इच्छा, फेरि अर्को इच्छा, अनगिन्ति इच्छाहरु, कति इच्छाहरु पूरा गर्नु रु यी धेरै इच्छाहरु पूरा गर्ने कामले गर्दा हाम्रो थकाइ यस्तो हुन पुगेको छ कि हामी चौबीसै घण्टा सुत्न सकेको छैनौं । सपना र विपनामा पनि हाम्रो चेतना निरन्तर रुमल्लिइराखेको छ ।
 
 
जब हामी विषयहरुबाट मुक्त हुन्छौं, तब शान्ति या सम हुन्छ । बुद्धको शान्तिक्षेत्र, भनेकै यही हो । अब यहाँ पूर्ण शान्ति हुन्छ । यो शान्तिक्षेत्रमा व्यक्ति जब स्थिर हुन्छ, यस्तो प्रकारको आनन्द आउँछ कि त्यो आनन्दमा व्यक्ति पग्लिन्छ, त्यही आनन्दमै डुब्न मन लाग्छ, आपूmलाई सिध्याउन, तिरोहित गर्न मन लाग्छ । जब व्यक्ति यही आनन्दमा डुब्छ, डुब्दाडुब्दै पग्लिन्छ, सिद्धिन्छ, आपूm पूरै मेटिन्छ, यसैलाई शरणागति भनिन्छ । यसैलाई समर्पण पनि भनिन्छ । यो शरणागति कसप्रति त भने आनन्दप्रति हुन्छ । त्यो आनन्दमा जति आपूm सिद्धिदै गयो, पग्लिँदै गयो, जति आप्mनो अहंकार तिरोहित हुँदै गयो, त्यति बढी आनन्द आउँछ । जति बढी आनन्द बढ्दै गयो त्यति बढी आप्mनो अहंकार सिद्धिदै जान्छ । त्यतिबेला ‘म भनेको त अहंकार पो रहेछु’ भन्ने बोध हुन्छ । मैले जसलाई ‘म’ भनेर बसेको थिएँ, त्यो अहं रहेछु भन्ने ज्ञान हुन्छ । म ‘म’ हैन रहेछु । यसपछि अब म को हुँ त भन्ने प्रश्न आउँछ । तर म को हुँ पत्ता लाग्दैन । म बिल्कुल बलिरहन्छु, भित्रबाट सिद्धिरहन्छु, त्यो थाहा हुन्छ र त्यो आनन्दमा डुब्दाडुब्दै एउटा त्यस्तो क्षण आउँछ कि म पूरै सक्किएँ ।
 
 
यसरी पहिला विषयमा रुमल्लिएको म, पछि विषयातीत अवस्थाको म, त्यो विषयातीत अवस्थाको म पनि मरेर सक्किएँ, पूरै मेरो अस्मिता पनि सकियो । मेरो अस्मिता पनि रहेन । सबै कुरा समाप्त भयो । त्यसपछि ‘म’ को जन्म हुन्छ । जुन विराटताको जन्म हुन्छ, आपूm एउटा सानो तत्व, सानो चेतना, चेतनाको सानो थोपा, चेतनाको महासागरमा विलय भएको वा आफू स्वयं चेतनाको सागर बनेको, चेतनाको महासागर बनेको अनुभव हुन्छ । चेतनाको विराट प्रकाश म आपैंm बनेँ भन्ने अनुभूति हुन्छ । यसैलाई प्रकाश प्राप्ति भनिएको हो । प्रकाश दिवस भनिएको हो । जुन क्षण आपूm त्यो परम प्रकाशमा, परम चेतनामा, त्यो विराट चेतनाको सागरमा मेरो सानू चेतना समाहित भयो अथवा म जे थिएँ, सिद्धिएँ, सिद्धिएपछि सागर भएर अर्को नयाँ म जन्मिएँ भन्ने बोध हुन्छ । त्यही नयाँ जन्मलाई, नयाँ जन्म भएको दिनलाई, नयाँ चेतना उदय भएको दिनलाई नै दिवसका रुपमा मनाइन्छ । यो अत्यन्तै प्यारो हुन्छ । पहिले कामना, वासनाको व्यक्ति थियो, पछि गएर शुद्ध चैतन्य व्यक्ति जन्मियो, त्यो चेतनाको महासागरको अनुभूतिलाई सम्बोधि वा प्रकाश दिवसका रुपमा लिने गरिन्छ ।
 
प्रकाश प्राप्तिपछि मनको संसारमा त आउनै छ तर आएपछि पनि त्यो सम्बोधि यथावत् रहन्छ । कि थाहा पाएपछि त पायो पायो । कुनै व्यक्तिलाई शुरुमा ‘क’ भन्ने अक्षर चिनाउन गाह्रो हुन्छ । चिनिसकेपछि उसलाई बिर्साइदिन कसैले सक्दैन । त्यसैगरी यो परम ज्ञान घटित भइसकेपछि भयो भयो । बाहिर आएपछि पनि, मनको संसारमा आएपछि पनि उसको आप्mनो चेतनाको सागर यथावत् रहन्छ र कुनै पनि क्षण प्रकाश प्राप्त गरेको व्यक्ति त्यही महासागरमा समाहित भइरहन सक्छ ।
 
(जीवन विज्ञान प्रतिष्ठानका संस्थापक तथा जीवन विकास विशेषज्ञ रमेश नेपालसँग गरिएको अध्यात्म संवादको पुनर्प्रकाशन)  

यसकारण दुख पनि भुलिन्छ , कैलाश यात्रामा

जिवीत छँदै साक्षात् भगवानको दर्शन गर्न पाइने अवसरको लागि म लगायतको टोली मानसरोवर कैलाश यात्रा गर्न तयार भयौं । अकस्मात् बनेको यो यात्रा कष्टकर हुन्छ

मृत्युको नामैसँग किन डराउँछ मान्छे ?

हिन्दीमा मृत्युका बारेमा एउटा चर्चित साहित्य छ, ‘जिन्दगी तो बेवफा है, एक दिन ठुकराएगी, मौत महबुबा है अपनी साथ ले के जाएगी’, यसले के पुष्टि गर्छ भने

 को हुन् विश्वको पहिलो महिला शंकराचार्य 

काठमाडौँ, ३ साउन । विश्वको पहिलो महिला शंकराचार्य हेमानन्द गिरीलाई यहाँ सम्मान गरिएको छ ।  नेपाल व्यापार संघद्वारा आज यहाँ आयोजित कार्यक्रममा

पशुपतिमा बन्यो गँजडीरहित ध्यान साधना केन्द्र 

काठमाडौं । गाँजा तान्ने अखडा र माग्नेको लामलाई मुक्त गरी पशुपति क्षेत्रलाई ध्यान तथा योग साधना स्थलका रुपमा योजनाबद्ध विकास गर्ने अभियान शुरु भएको छ