फेरि आयो माघ २३ !

माघको २३ गते आउँछ र चेताउनी दिएर जान्छ – तेरो एकपन्ना पात्रो पल्टियो है । यसरी पात्रो पल्टिँदै गएको निकै वर्ष भैसक्यो तर पल्टिरहेकै छ । निश्चित छ यो क्रम एकदिन टक्क रोकिने छ । कहिले हो त्यो दिन, उसैलाई मात्र थाहा छ,जो अदृश्य छ तर सर्बव्यापी !

त्यो दिनको आगमन चिन्ताको बिषय होईन,सम्झना आईरहने त्यो ठाउँ भने चर्चाको बिषय हो अहिले । इलामको तत्कालिन गोदक गाउँ बिकास समितिको वडा नंबर ४ मा एउटा सुन्दर गाउँ छ – माईबेंसी, जहाँ मेरो जन्म भएको थियो गाई गोठमा । माई र जोगमाई खोलाको दोभान नजिकै हाम्रो बेंसी थियो । मामा घरमा आमाका पिताजीको दशौं दिनको क्रियाकर्म चलिरहेका बेला आमालाई प्रशुति बेथाले च्यापेछ । अनि कान्छी माईजुले हतेर्दै उहाँलाई नजिकैको गोठमा लानुभएछ । त्यहीं मेरो जन्म भएछ माघ २३ मा ।

जन्म दिने आमा र मलाई पहिलोपल्ट देख्ने एकमात्र साक्षी कान्छी माईजुले केही वर्षको अन्तरालमा हामीलाई सदाका लागि छोडेर परलोक गैसक्नु भएको छ । पहिलोपल्ट प्राथमिक विद्यालयको पहिलो कक्षामा भर्ना गर्न लिएर जाने कान्छा मामा पनि हामीवीच हुनुहुन्न ! आमा हिरादेबी घिमिरे,मामा देबीप्रसाद निरौला र माईजु तुलसा निरौलाको नामका अगाडि स्वर्गीय शब्द लेख्नुपर्दा निकै कठिन भैरहेको छ । तर यो कटुसत्यसँग पौंठेजोरी खेलोस् कसले  ?

 यतिका वर्ष बितिसक्दा पनि माईबेंसी कहिल्यै बिर्सन सकिएन,सायद यो अटुट सम्झना आईरहने पीडादायी आनन्दले मलाई जस्तै सबैलाई सताउँदो हो । आमा र जन्मथलो कसले पो नसम्झेला र ? सदरमुकाम इलाम बजारमा घर भएपनि माईबेंसी नै धेरै बसियो । अलि पछि मात्र हामी बजारमा नियमितजसो बस्न थाल्यौं ।

आज पनि अर्को माघ २३ गते टुप्लुक्क आईपुग्यो स्मृतिको डायरी पल्टाईदिन ! र भरे राती विदा भएर जानेछ आघौं अर्को माघ २३ लिएर आउन । यसपटक यही प्रसंगमा आमा र माईबेंसीको अति याद आउँदा केही नलेखी चित्तै बुझेन ।  

 एकपटक बुवा काशी जाने हुनुभयो– पितृ तर्पणका लागि । काशी जाने उहाँको योजना वर्षौं देखि बन्दै थन्किँदै गरेको रहेछ । यो पटक भने कसैगरी नगइनछोड्ने अठोट थियो उहाँको । स्वस्थ शरीर र उमेर थियो, अहिले नगए कहिले भन्ने सोच पनि आयो होला उहाँलाई । बुवा यो हिउँदलाई यत्तिकै खेरजान नदिने पक्षमा हुनुहुन्थ्यो । उहाँको रोजाइ अनुसार,काशी जान बुवाका लागि सातुसामलको बन्दोबस्त पनि हुनथाल्यो । 
किसानी जीवन,वर्षभरीको खेतीपाती सकेर हिउँदका केही दिनहरुमात्र फुर्सदिला हुन्थे । बुवाले पनि यही हिउँदे सिजनलाई उपयोग गर्ने सोचबिचार गर्नुभयो । हिउँदे बाली थन्क्याएपछि त्यतिबेला खेतबारी प्रायः  खाली नै रहन्थे अर्को असारसम्म । बाली नलाएको फुर्सद्को समय माइबेसीं एककिसिमले गौचरण झैं हुन्थ्यो गाउँभरीका वस्तुभाउ चर्ने ।  हिउँदे बाली लगाउने चलन बसिसकेको  थिएन हाम्रो बेंसीमा । हाम्रो खेतमा भने दुई वर्ष अघिदेखि धान उठाएर खाली भएको खेतमा गहुँ छर्ने चलन सुरुभएको थियो । यो दोस्रो वर्षको गहुँ छर्ने जिम्मा आइलाग्यो मेरो अपरिपक्व काँधमा !

बुवाको आदेश थियो– “खेतको बाँझो जोतेर डल्ला फोरेर माटो मसिनु बुर्बुराउँदो भएको छ । अब गहुँ छर्न सजिलो भएको छ । गोदकबाट भिनाजुका हल गोरु ल्याउनु र गहुँ छर्नु ।”

आफू नफर्किउन्जेलका लागि सबै जोरजाम गरेर माघ महिनाको सुरुतिरै बुवा र कान्छा मामा साथीभाइसँग लम्किनु भयो काशीतिर सातुसामलको कुम्लो बोकेर । फर्किने कहिले हो थाहा थिएन । यातायातको बन्दोबस्त थिएन । इलामबाट पैदलै झापासम्म पुगेर भद्रपुर हुँदै मेची तरेर भारतको गलगलिया पुगेपछि बल्ल बेलायती उपनिवेशले छोडेका रेल चढ्न पाइन्छ भनेर कथा गर्थे बूढापाका । सायद बुवा र मामाको टोलीले पनि यही रुट समात्यो होला ।

मुख्य अभिभावक परदेशिएको न्यास्रोलाई पुरानो बनाउँदै हामीहरु रमाउन खोज्यौं । भर्खरै माइबेनी मेला उठेर बेहुली अन्माएको घर जस्तै उराठ देखिन्थ्यो शिवालयको खेत । तर हाम्रो सोराली डाँडाको घर पनि कम रमणीय थिएन,वारीपारी छ्यांगै देखिने । मलाई यस्तो दिनको बिरलै सम्झना छ,जुन दिन बिनापाहुना हामीले खाना खायौं होला ! त्यसैले बेंसीको घर पनि सुनसान महसुस गर्नुपरेन ।

एकदिन तपस्वी जस्ता एक साधु अचानक हाम्रो घरमा आए,आमाले श्रध्दा गरेर ढोग्नुभयो अनि पाकेको मेवा काटेर उनलाई खान दिनुभयो । साधुले मेवा खाए,आमासँग बात मारे अनि मेरो शीरमा हात राख्दै भने – ‘सबैले चिन्ने जान्ने हुनु ।’ म एघार वर्षको थिएँ,उनका कुरा धेरै बुझिन तर यो वाक्य जस्ताको तस्तै याद आईरहन्छ । साँझ पर्न लागेको थियो उनी बगरतिर झरे बास बस्न मानेनन् । हामीले सबैतिर जाने बाटोतिर आँखा नझिम्क्याईकन हेर्यौं तर साधु कतैपनि देखिएनन् ! चकित मुद्रामा आमा बोल्नुभो – ‘हे ईश्वर के अचम्म गर्यौ यस्तो !’

 विद्यालयको ढोका नटेकेकी आमालाई भगवद्गीता कण्ठ थियो । अठारै अध्यायको सारपूर्वक अर्थ लगाउनुहुन्थ्यो उहाँ । अरु शास्त्र र उपनिषद्को समेत चर्चा गरिरहनुहुन्थ्यो आमा । उहाँका पिताजी ब्रम्हलाल उपाध्याय उसबेलाका नामी पण्डित । त्यही संस्कार आमामा पनि परेछ सरेछ ।

यता सबै कुरा विर्सनेगरी बुवाले दिएको आदेश जो मनभरी भएर बसेको छ । एक खलो खेत जोतेर पार लगाउनु छ । यो मेरो बूताभित्रको विषय त थिएन । तर पार जसरी पनि लाउनै थियो । बुवाले आदेश दिएर पहिलोपल्ट कुनै काम अह्राउनु भएको थियो । तैपनि म आत्तिएको थिईन किनभने मसँग भरोसायोग्य साथी हुनुहुन्थ्यो – आमा । अनि भातभान्सामा आमालाई भरपुर भरथेग गर्ने दिदीहरु कमला र इन्दिरा । अरु भाइ बहिनीहरु सरु,केशु,माधव र राधा ससानै थिए । आमाले भरोसा दिँदै भन्नुभयो –“केही छैन यति काम गरौंला । ”

आमालाई खेतीपातीका विषयमा कसले सिकाओस् । उहाँ निपुण हुनुहुन्थ्यो किसानी कर्ममा । आमाको हौसलाले फुरुंग परेको म चढें गोदकतिर गोरु लिन । अनि भोलिपल्ट रामचन्द्र भिनाजुका हल गोरु लिएर झरें माइबेंसी खेतमा । गोदक पुग्न निकै उकालो चढ्नुपर्छ सास फुल्नेगरी हिंडेर  । तर मेची राजमार्गलाई पुरै आफूभरी समेटेको यो गाउँ सुन्दर छ ।

गोरु ल्याएर बाँधे थलामा । आमा खुशी हुनुभयो, अब गहुँ छर्न कसैलाई गुहार्नु परेन भन्ने विश्वासले खुशी बनायो होला उहाँलाई । हल गोरुलाई दानापानी दिएपछि आमाले प्रशिक्षण दिनुभयो मलाई – गोरु कसरी नार्नु पर्छ, जोत्दा आवश्यक सामग्री केके हुन् । वृत्तान्त उपाय बताईसकेर भन्नुभयो –“गोरुको पुच्छर निमोठ्नु हुँदैन नि । धेरै दगुर्छन् अनी अचेट्न संिकदैन । नकुट्नु तर हातमा एउटा सिर्कनु चैं बोक्नु । हातमा केही न केही हतियार चाहिन्छ नत्र गोरुले पनि टेर्दैन । ”

गोरु नार्नु अघिको तयारीका लागि आमाले दिएको प्रशिक्षणसँगै केही गहकिला सन्देश पनि पाएको थिएँ मैले । बातचित गर्दा परिवारजन र गाउँलेलाई समेत प्राय सन्देशमूलक उखान जोडेर सम्झाउँने बुझाउने बानी थियो उहाँको । आज पर्यन्त तिनको सान्दर्भिकता छँदैछ जीवनमा । जीवनोपयोगी त्यस्ता सन्देशबाट पाठ सिकियो र कति त उलंघन पनि गरियो । मानिसले प्राय उलंघन गर्नु मै आफ्नो जीत ठान्ने भूल गर्छ र अगाडिको बाटोमा बारम्बार ठक्कर खाइबस्छ । मैले पनि त्यसै भूल गरेको छु अनेक पल्ट !

अब मुख्य काम त बाँकी नै छ । एउटा पहिलो र ठूलो परीक्षाको सामना गर्नैछ । गोरु थलामा छन् । उनीहरुको प्रचुर स्याहार भएको छ मीठोमसिनु खाएका छन् आमाको हातबाट । उसैपनि हाम्री आमा परिवार र पाहुनाको ध्यानपूर्वक खानपिनको ख्याल गर्नुहुन्थ्यो । उसैगरी चौपाया  समेत स्याहार्नु हुन्थ्यो । हल गोरु मल्खुको खोले तन्काएर पुटुस्स भैसकेका थिए । तिनलाई जोत्ने हली म भने लुगलुग थिएँ । तर आँट गरेर पहिलोपल्ट खेतमा लगेर हल गोरु  नारें, आमाको प्रशिक्षण अनुसार । अनि थालेँ कनिका झैं बुर्बुर पारेको खेत जोत्न । म गराको ओल्लो छेउदेखि पल्लो छेउसम्म जोतेर पार लगाउन सक्ने भएको थिएँ । आमा पोल्टामा बोकेको गहुँको बीउ छर्दै हामीलाई पछ्याइरहनुहुन्थ्यो गाइड गर्दै ।

यसरी पहिलो दिनको मध्याह्नसम्ममा सात गरा खेतमा गहुँ छरेका थियौं हामीले । तर, त्यसदिन मलाई यस्तो लाग्यो, आँट गर्दा गर्न नसकिने काम हुँदो रहेनछ । मैले घुक्र्याएकै भए पनि छुट पाउँथेँ होला तर आमाको स्नेहपूर्ण दबाब र प्रेरणाले मैले त्यति ठूलो जिम्मेवारी पूरा गरेको थिएँ जीवनमा पहिलोपल्ट । यसैगरी केही दिनमा हामीले एक खलो खेतमा गहुँ छरिसकेका थियौं । पछि गहुँ पनि राम्ररी फल्यो । त्यसको रोटी र ढिँडो पनि खाइयो । शरीर पनि पोषियो र एउटा काम फत्ते गरेको आत्मविश्वासले जरो पनि हाल्यो मनभित्र । त्यही माघको संक्रान्तिमा हाम्रो माईवेंसी नजिकै वर्षेनी लाग्ने माईवेनी मेलामा मेरा कलिला गोडाले एकजोर कपडाको जुत्ता स्पर्श गर्न पाएका थिए पहिलोपल्ट ।

बुबा काशीबाट कहिले फर्किनुभयो यकिन तिथिमिति त मलाई थाहा छैन । तर, उहाँ घर फर्केपछि हरियो हुँदै गएको गहुँबारी कम्मरपछाडि हात बाँधेर फन्को मार्नुभएको थियो– हलुका स्वरमा सुसेल्दै ।

यो प्रिय विगतले आज पनि मलाई चिथोर्छ, आँसुले भिज्नेगरी । यस्ता एक हैन अनेक स्मरणयोग्य घटना र चित्रहरु छन्, एक किसान परिवारको सन्तानका रुपमा मेरो स्मृतिपटमा ताजा ।

बनारस गएर बुबाहरुले के–के कर्म गर्नुभयो मलाई सम्झना छैन । तर, उहाँ बनारसका गल्ली र गंगातटका घाटहरुको खूबै चर्चा गर्नुहुन्थ्यो । अनि शहरको विशालता र मानिसहरुको घुइँचोमा घुमफिर गरेको सुनाउनुहुन्थ्यो । मलाई शहरको विशालता र भीडप्रति त्यसैबेलादेखि रुचि बसेको  थियो । कहिले देख्न पाइने होला ठूलो शहर र मानिसको भीड ? यस्तो प्रश्न उठिरहन्थ्यो मनमा । वर्षमा एकपटक लाग्ने माईवेनी मेलामा केही हजार मानिसको भीड त देखिरहेकै थिएँ । देखेको मात्र हैन, भीडमा हराएर भेटिएको पनि थिएँ । तर, कहाँ देख्न पाउनु ठूलो शहर ।

दशैंमा टीका लगाउन इलाम बजार उक्लिने अवसर मिल्थ्यो । तर, हामी धेरैजसो वेंसीमै बसोबास भने गथ्र्यौं । मलाई भने इलाम धेरै ठूलो शहर जस्तो लग्थ्यो बुबाले वर्णन गरेको बनारसजस्तै । जहिले पनि इलाम पुगेपछि मलाई माईवेंसी फर्कन नपरे हुन्थ्यो जस्तो लाग्थ्यो । कहिलेकाहीँ त बुबाआमा फर्किने बेलासम्म ठूलो टुँडिखेलतिर घुमेर अँध्यारो पाथ्र्यौं र ढिलो घर फर्किन्थ्यौं हामी भुराहरु ।

लेखेको कसैगरी टर्दैन भन्ने पुरानो भनाई छ । यही भनाईलाई सार्थक तुल्याउन होला । जीवनको मध्यान्तरतिर  नियतिले ठूलो शहर देखाउन मलाई काठमाण्डौ लिएर आयो । काठमाण्डौ आएपछि यहाँ शहर पनि देखें भीड पनि देखें ! काठमाण्डौले आफ्नो मात्र दर्शन दिएन मलाई,उसले चुनौतीहरुको विराट स्वरुपहरुको दर्शन पनि दियो । धेरैपटक त्यसको दर्शन गरेको छु मैले यहाँ । लाखौंको भीडमा मानिसहरु सल्बलाएको दिनहुँ देखिरहेकै छु, त्यहीँभित्र आफु पनि सल्बलाएर । देशका मात्र हैन, विदेशका भीमकाय शहरहरु फन्को मार्दा बुबाले देखेको बनारस सम्झिएको छु ।

अनुभवले के सिकायो भने,समय भनेको च्युँडोमा फुलेको दाह्री र शीरमा फक्रिएको कपालसँग मोलतोल गर्ने चीज होइन रहेछ । यो घडीमा घुम्ने सेकेन्ड, मिनेट र घण्टा बताउने काँटाहरुमा गणना गर्ने वस्तु पनि होइन रहेछ । दिनहुँ झुल्किँदै अस्ताउँदै गर्ने घामले पनि समयको परिभाषा गर्दो रहेनछ । मानिसको एउटा छोटो जीवनले कसरी नाप्न सक्छ र समयको लम्बाइ, चौडाइ र उचाइ । बितेको समय, यो भोगिरहेको समय र भोलि आउने समय भनेर गणना गर्नु नै एउटा हास्यास्पद भूल रहेछ जीवनमा । मलाई यहीबेला एउटा भूल गर्न मन लागिरहेको छ ।

कुनैबेला इलामबाट फर्किन मन नलागेको त्यही माईवेंसी गएर कहिले पनि फर्र्किन नपरे हुन्थ्यो । त्यहीँ बसेर तामे ढुकुर कुर्लिएको सुन्दै हुटिट्याउँको तुफानी उडान हेर्दै, माई र जोगमाई खोलाको दोभानमा नागडुबी हान्दै, काँश फक्रिएको चौडा बगरमा गोठाला गर्दै र अर्को एउटा हिउँदमा गहुँ छर्दै त्यहीँ बस्नपाए हुन्थ्यो र यो क्षणिक जीवन त्यहीँ बिसर्जन गर्न पाए हुन्थ्यो । तर थाहा छ,यस्तै इच्छाहरुको अन्तिम फैसला पनि त्यही समयले नै  गर्छ । जसलाई चिन्न नसकेर जीवन र जगत समयको फन्को मारिरहेका छन् !


 

अनिवार्य आवश्यकता, लोकतान्त्रिक शक्तिवीचको एकता

  मुलुकमा दुई ठूला कम्यूनिष्ट पार्टी तत्कालिन नेकपा (एमाले) र नेकपा (माओवादी केन्द्र) बिच जेठ ३ गते भएको पार्टी एकताले देशमा राजनीतिक स्थितरताको

खतरामा ओली सरकार : तर कताबाट ? को बाट ?

तरवारको धारमा चलिरहेको हुन्छ सरकार जहिले पनि । जताततैबाट खतरा हुन्छ । त्यसैले केपी ओलीको सरकार पनि खतरामा छ । ओली सरकारलाई कताबाट खतरा छ ? केबाट खतरा छ ?

 सुकेको काठ जस्तै यसरी भाँचियो नेपालको राजसंस्था  

लचकदार राजतन्त्र टिक्दोरहेछ। एउटा जमाना अर्कै थियो। बेलायती साम्राज्यमा सूर्य अस्ताउन छोडेको थिएन। सन् १९३६ मा राजा जर्ज (पाँचौ) को ईहलिला समाप्त

कम्युनिस्ट एकता ! बधाई काङ्ग्रेस !

मुलुकका दुई ठूला कम्युनिस्ट पार्टीहरूको एकता भएर नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी अन्डरलाइन बनेछ । समान विचार र स्वार्थका दलहरूकावीचमा ध्रुबीकरण